তিব্বতত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উৎস নদী ইয়াৰলুং ছাংপোৰ ওপৰত চীনে নিৰ্মাণ কৰি থকা বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পক লৈ ভাৰতত নতুনকৈ উদ্বেগ বৃদ্ধি পাইছে। ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চলত নিৰ্মাণাধীন এই প্ৰকল্পৰ সম্ভাৱ্য পৰিৱেশগত আৰু জলপ্ৰবাহজনিত প্ৰভাৱক লৈ বিশেষজ্ঞসকলে সতৰ্ক কৰি দিছে।
তিব্বতৰ মেডগ কাউন্টিৰ মাজেৰে বৈ যোৱা ইয়াৰলুং ছাংপো নদীখনেই ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত ছিয়াং আৰু তাৰ পিছত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নামেৰে পৰিচিত হয়। এই নদীৰ ওপৰত চীনে নিৰ্মাণ কৰি থকা বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পটোৱে ভাৰতৰ নিম্ন অৱবাহিকাৰ ৰাজ্যসমূহৰ বাবে বিশেষ গুৰুত্ব বহন কৰে।
৬০ হাজাৰ মেগাৱাট ক্ষমতাৰ প্ৰকল্প
চীনৰ এই প্ৰকল্পটোৰ সম্ভাৱ্য বিদ্যুৎ উৎপাদন ক্ষমতা প্ৰায় ৬০,০০০ মেগাৱাট বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। এই হিচাপ অনুসৰি প্ৰকল্পটো সম্পূৰ্ণ হ’লে ই বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প হিচাপে পৰিগণিত হ’ব পাৰে।
২০২৫ চনত প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰম্ভ হোৱা বুলি প্ৰকাশ পোৱা তথ্য অনুসৰি, ২০৩৩ চনৰ ভিতৰত ইয়াক কাৰ্যক্ষম কৰাৰ লক্ষ্য ৰখা হৈছে।
ইয়াৰ সম্ভাৱ্য উৎপাদন ক্ষমতা চীনৰ বিখ্যাত থ্ৰী গৰ্জেছ প্ৰকল্পতকৈ প্ৰায় তিনিগুণ হ’ব পাৰে বুলি বিভিন্ন প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।
ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চলত প্ৰকল্প নিৰ্মাণক লৈ প্ৰশ্ন
প্ৰকল্পটোৰ অৱস্থানক লৈ বিশেষজ্ঞ মহলত আটাইতকৈ বেছি উদ্বেগ সৃষ্টি হৈছে। হিমালয়ৰ এই অঞ্চলটো ভূতাত্ত্বিকভাৱে সক্ৰিয় আৰু ভূমিকম্পৰ সম্ভাৱনা থকা এলেকা হিচাপে পৰিচিত।
শেহতীয়া ভূতাত্ত্বিক অধ্যয়নসমূহত প্ৰকল্প এলেকাৰ তলত সক্ৰিয় ফল্ট লাইনৰ উপস্থিতিৰ বিষয়টোও আলোচনালৈ আহিছে।
সেইবাবেই কোনো শক্তিশালী ভূমিকম্প বা বৃহৎ ভূমিস্খলনৰ ফলত যদি প্ৰকল্পটোৰ গঠন ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়, তেন্তে বিপুল পৰিমাণৰ পানী হঠাতে নিম্নভাগত বৈ অহাৰ আশংকা থাকিব পাৰে। এই সম্ভাৱ্য বিপদৰ বাবেই কিছুমান বিশেষজ্ঞই প্ৰকল্পটোক ৰূপক অৰ্থত ‘জল বোমা’ বুলিও অভিহিত কৰিছে।
অৰুণাচল আৰু অসমৰ বাবে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
ব্ৰহ্মপুত্ৰ কেৱল এখন নদী নহয়; অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু অসমৰ বহু অঞ্চলৰ অৰ্থনীতি আৰু জনজীৱনৰ সৈতে ইয়াৰ গভীৰ সম্পৰ্ক আছে।
কৃষি, মীনপালন, জলসম্পদ, খোৱাপানী আৰু নদীকেন্দ্ৰিক জীৱিকা—বহু ক্ষেত্ৰতেই ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ ওপৰত মানুহ নিৰ্ভৰশীল।
সেয়েহে ওপৰৰ অৱবাহিকাত ইমান বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণে নদীৰ স্বাভাৱিক জলপ্ৰবাহৰ ওপৰত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, সেই বিষয়টো ভাৰতৰ বাবে বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
বান আৰু খৰাং—দুয়োটা আশংকা
বিশেষজ্ঞসকলৰ উদ্বেগৰ আন এটা দিশ হৈছে নদীৰ জলপ্ৰবাহ নিয়ন্ত্ৰণ।
যদি বাৰিষাৰ সময়ত বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী একেলগে এৰি দিয়া হয়, তেন্তে নিম্ন অৱবাহিকাত বান পৰিস্থিতি অধিক জটিল হোৱাৰ আশংকা থাকিব পাৰে।
আনহাতে, খৰালি কালত পানীৰ প্ৰবাহ যথেষ্ট হ্ৰাস পালে নদীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল অঞ্চলসমূহত পানীৰ সংকট বা খৰাংসদৃশ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হোৱাৰ সম্ভাৱনাও আলোচনালৈ আহিছে।
অৱশ্যে এই প্ৰভাৱৰ প্ৰকৃত পৰিমাণ প্ৰকল্পটোৰ পৰিচালনা, পানী সংৰক্ষণ আৰু জলমুক্তিৰ নীতিৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰিব।
পৰিৱেশ আৰু জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ ওপৰতো প্ৰভাৱৰ আশংকা
বৃহৎ নদী প্ৰকল্পৰ ক্ষেত্ৰত পৰিৱেশগত প্ৰভাৱো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।
নদীৰ স্বাভাৱিক জলপ্ৰবাহ সলনি হ’লে জলজ জীৱ, মাছৰ প্ৰজনন, নদীৰ পাৰৰ পৰিৱেশ আৰু স্থানীয় জীৱিকাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে।
বিশেষকৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰ অৱবাহিকাৰ সৈতে জড়িত স্থানীয় জনগোষ্ঠী আৰু নদীকেন্দ্ৰিক অৰ্থনীতিৰ ওপৰত ইয়াৰ সম্ভাৱ্য প্ৰভাৱক লৈ অধিক অধ্যয়ন আৰু তথ্যৰ প্ৰয়োজন আছে।
ভাৰতৰ সন্মুখত কূটনৈতিক আৰু জলসম্পদৰ প্ৰত্যাহ্বান
এই প্ৰকল্পটোক লৈ ভাৰত চৰকাৰে পৰিস্থিতিৰ ওপৰত নজৰ ৰাখি অহা বুলি বিভিন্ন সময়ত প্ৰকাশ পাইছে। অৰুণাচল প্ৰদেশতো ছিয়াং নদীৰ ওপৰত জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে।
কিন্তু বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, কেৱল বিকল্প বা পাল্টা প্ৰকল্প নিৰ্মাণ কৰাটোৱেই সমস্যাৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান নহয়।
ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ জলপ্ৰবাহ, ওপৰৰ অৱবাহিকাৰ পৰিস্থিতি আৰু বৃহৎ প্ৰকল্পসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্য লাভ কৰাটো ভাৰতৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
উপগ্ৰহ নিৰীক্ষণ আৰু আগতীয়া সতৰ্কবাণী ব্যৱস্থা জৰুৰী
সম্ভাৱ্য বিপদৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ নদী আৰু প্ৰকল্প এলেকাৰ ওপৰত নিৰন্তৰ নিৰীক্ষণৰ প্ৰয়োজন।
উপগ্ৰহৰ জৰিয়তে পৰ্যবেক্ষণ, নদীৰ জলস্তৰ আৰু প্ৰবাহৰ তথ্য সংগ্ৰহ, ভূমিকম্প আৰু ভূমিস্খলনৰ আগতীয়া সংকেত বিশ্লেষণ আৰু শক্তিশালী বান সতৰ্কবাণী ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাই নিম্ন অৱবাহিকাৰ জনসাধাৰণক সম্ভাৱ্য বিপদৰ পৰা সুৰক্ষিত কৰাত সহায় কৰিব পাৰে।
চীনৰ দাবী বনাম ভাৰতৰ উদ্বেগ
চীনৰ পক্ষৰ পৰা এই প্ৰকল্পটোক ‘ৰান-অফ-দ্য-ৰিভাৰ’ ধৰণৰ প্ৰকল্প হিচাপে বৰ্ণনা কৰি ইয়াৰ পৰিৱেশগত ক্ষতি সীমিত হ’ব বুলি দাবী কৰা হৈছে।
কিন্তু প্ৰকল্পটোৰ সম্পূৰ্ণ কাৰিকৰী তথ্য, জলপ্ৰবাহ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভৱিষ্যৎ পৰিচালনাৰ বিষয়ে পৰ্যাপ্ত স্বচ্ছতা নথকাৰ অভিযোগে ভাৰতৰ উদ্বেগ সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ হোৱা নাই।
ব্ৰহ্মপুত্ৰ এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নদী হোৱা বাবে ইয়াৰ ওপৰৰ অৱবাহিকাত যিকোনো বৃহৎ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱ তলৰ দেশসমূহলৈও আহিব পাৰে। সেয়েহে জলসম্পদৰ তথ্য বিনিময়, নিয়মীয়া বৈজ্ঞানিক পৰ্যবেক্ষণ আৰু কূটনৈতিক আলোচনাৰ পথ খোলা ৰখাটো আগন্তুক সময়ত অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিব।
